Makine sözleşmedeki kapasiteyi sağlayamıyorsa alıcı, ayıplı makine için bedel indirimi, onarım veya sözleşmeden dönme haklarına başvurabilir. Ayrıca satış sözleşmesinde şartları varsa alıcının ayıpsız makineyle değişim isteme hakkı vardır. Üretim kaybı için tazminat isteyen şirket, ne kadar zarar ettiğini ve bu zararın makinedeki sorundan doğduğunu göstermelidir. Hazır makine alan şirket ile işletmesine özel makine veya üretim hattı yaptıran şirket, farklı sözleşme hükümlerine göre hareket eder.[1]
Ayıplı makine sorunu yaşayan sanayici için servis görüşmeleri kadar, ayıp bildirimi ve üretim kayıtları da önemlidir. Bu rehber; üretim veya ticari faaliyet için edinilen sanayi makinelerindeki kapasite eksikliğini, hatalı imalatı ve üretim hattı uyuşmazlıklarını ele alıyor. Evde kişisel kullanım amacıyla alınan ürünlere ilişkin tüketici başvuruları kapsam dışında kalıyor.
Sanayi Makinesinde Kapasite Eksikliği Ne Zaman Ayıp Sayılır?
Düşük üretime makinedeki bir hata, hammadde veya çalışma koşulları yol açabilir. Önce satıcının söz verdiği kapasiteyi belirlemek gerekir. Ardından teknik ekip, saatlik üretim adedini, bir ürünün işlenme süresini, ürün ölçüsünü ve fire oranını bu taahhütle karşılaştırmalıdır. Ayrıca testteki hammaddenin sözleşmede aranan özellikleri taşıyıp taşımadığını kontrol etmelidir.
TBK m.219, satıcının bildirdiği niteliklerin makinede bulunmamasını ve kullanım amacı bakımından beklenen faydayı önemli ölçüde azaltan ayıpları sorumluluk kapsamında düzenler. Sözleşmede belirli bir üretim kapasitesi varsa, makinenin çalışıyor olması tek başına sözleşmeye uygun teslim anlamına gelmez. Kapasiteye ulaşmak için sürekli duruş, aşırı sarf malzemesi tüketimi veya kabul sınırını aşan fire yaşanması da incelemenin parçasıdır.
Örnek: Tarafların bir dolum makinesi için belirli ürün ve ambalajla saatte 3.000 uygun dolum kararlaştırdığını düşünelim. Alıcı, aynı koşulları sağladığı hâlde ancak 1.800 uygun dolum alıyorsa kapasite eksikliğini araştırmalıdır. Buna karşılık şirket testi farklı kıvamda ürünle veya sözleşme dışındaki bir ambalajla yapmışsa uzman önce bu farkın üretime etkisini araştırmalıdır.
Ayrıca katalog, teklif ve yazışmalar kapasite taahhüdünü gösterebilir. “Azami mekanik hız” ile satıcının uygun ürün adedi üzerinden açıkladığı “net üretim kapasitesi” farklı anlamlar taşıyabilir. Belgeler arasında fark varsa şirket, makine alım sözleşmesini, teknik şartnameyi ve tarafların kabul ettiği test yöntemini birlikte incelemelidir.
CNC, Enjeksiyon Ve Paketleme Makinelerinde Kapasite Sorunu
Teknik ekip CNC tezgâhında bir parçanın işlenme süresini ve ölçülerdeki kabul sınırını kontrol etmelidir. Plastik enjeksiyon makinesinde uygun ürün adedini ve fireyi; paketleme makinesinde ise ambalaj türünü ve dolum hızını incelemelidir. Makine üretim yapıyor olsa bile ölçü dışı parçalar veya hatalı paketler, şirketin sözleşmedeki uygun ürün miktarına ulaşmasını engelleyebilir. Kapasite testinde toplam sayacın yanında satışa uygun ürün miktarını da kaydetmek bu nedenle önemlidir.
Makine Satışı Ve Özel Makine İmalatı Arasında Neden Ayrım Yapılır?
Hazır veya standart bir makine alan şirket, satış hükümlerine göre haklarını kullanır. Bir firma işletmeye özel makine tasarlamayı, üretmeyi ve çalışır hâlde teslim etmeyi üstlenmişse eser sözleşmesi söz konusu olabilir. TBK m.470’te düzenlenen bu sözleşmede, işi üstlenen firma “yüklenici”, makineyi yaptıran işletme ise “iş sahibi”dir. Bu nedenle sözleşmenin türünü belirlerken firmanın hangi işi ve sonucu üstlendiğini inceleyin. Faturadaki “makine satışı” açıklaması tek başına yeterli değildir.
Üretim hattı sözleşmesi; makineleri birbirine bağlamayı, kontrol yazılımını hazırlamayı, montajı ve hattı çalıştırmayı birlikte kapsayabilir. Hangi firmanın hangi işi tamamlayacağını sözleşmeden belirlemek gerekir. Standart makineyi yerine kurma işiyle, fabrikaya özel tasarlanan hattı belirli kapasitede çalıştırma taahhüdü farklı sorumluluklar doğurabilir.
| İncelenecek Konu | Satış Sözleşmesi | Eser Sözleşmesi |
|---|---|---|
| Temel edim | Kararlaştırılan niteliklerdeki makinenin devri | Kararlaştırılan sonucu sağlayan eserin meydana getirilmesi |
| Ayıba ilişkin temel hükümler | TBK m.219 ve devamı | TBK m.474–478 |
| Seçimlik haklar | Dönme, indirim, koşullarıyla onarım veya değişim | Koşullarıyla dönme, indirim veya onarım |
| Bildirim | Ticari satışta TTK m.23/1-c; diğer durumlarda TBK m.223 | TBK m.474 ve m.477 |
Sözleşmenin satış mı yoksa eser sözleşmesi mi olduğu; ayıbın ne zaman bildirileceğini, hangi hakların kullanılabileceğini ve zamanaşımını etkiler. Ancak tacirler arasındaki satışa özgü iki ve sekiz günlük süreler, eser sözleşmesindeki ayıp bildirim süresini belirlemez.[2]
Makine Ve Üretim Hattında Kapasite Kaybı Nasıl İspatlanır?
Kapasite uyuşmazlığında ilk soru “Makine kaç adet üretti?” ile sınırlı kalmaz. Uzman, üretimin hangi koşullarda yapıldığını ve taahhütten sapmanın nedenini de incelemelidir. HMK m.190 ispat yükünü, m.199 elektronik kayıtlar dâhil belgeleri, m.266 ise teknik konularda bilirkişi incelemesini düzenler.[3]
- Taahhüdü belirleyin: Sözleşme, teklif, teknik şartname, sipariş onayı ve kapasiteye ilişkin yazışmaları bir araya getirin.
- Ölçüm koşullarını kaydedin: Ürün, hammadde, kalıp, ambalaj, enerji ve hava basıncı gibi sonucu etkileyen değişkenleri gösterin.
- Toplam üretimle uygun ürünü ayırın: Fire, yeniden işleme ve kalite kontrol sonuçlarını üretim adediyle birlikte saklayın.
- Duruşları nedenleriyle kaydedin: Arıza, temizlik, ayar, operatör değişimi ve hammadde bekleme sürelerini birbirinden ayırın.
- Dijital verilerin aslını koruyun: Makine sayaçlarını, alarm geçmişini ve tarihli üretim çizelgelerini yedekleyin. Makine kontrol cihazındaki (PLC) ve üretim izleme sistemindeki (SCADA) kayıtları da saklayın.
- Servis müdahalelerini belgeleyin: Değişen parçalar, yazılım sürümleri ve müdahale öncesi-sonrası sonuçlar kayıtta yer alsın.
Ancak tek bir kısa video, vardiya boyunca yaşanan kapasite sorununu göstermekte yetersiz kalır. Testin tarihini, süresini, kullanılan malzemeyi ve sonucu kaydedin. Bu kayıtları vardiya çizelgeleri ve servis formlarıyla birlikte saklayın. Ticari sır içeren verilerde, uyuşmazlığı açıklamak için hangi bilgilerin gerekli olduğunu belirleyip gizliliği koruyarak dosyayı hazırlayın.
Ayıplı Makine İçin İhtar Ve Ayıp Bildirimi Ne Zaman Yapılır?
Ayıp bildirimi, sorunu satıcıya veya yükleniciye zamanında duyurmaktır. Dava zamanaşımı ise mahkemeden hak istemenin süresiyle ilgilidir. İki yıllık dava süresinin bulunması, şirketin ayıbı bildirmek için iki yıl bekleyebileceği anlamına gelmez.
Tacirler Arasındaki Makine Satışında İki Ve Sekiz Günlük Süreler
TTK m.23/1-c uyarınca, tacirler arasındaki satışta ayıp teslim sırasında açıkça belli ise alıcı iki gün içinde satıcıya bildirmelidir. Açıkça belli olmayan ayıplarda alıcı, teslimden itibaren sekiz gün içinde makineyi incelemeli veya inceletmeli; incelemede ayıp ortaya çıkarsa bu süre içinde ihbarda bulunmalıdır.
Olağan incelemeyle ortaya çıkmayan ve sonradan anlaşılan gizli ayıplarda TBK m.223/2 uygulanır; alıcı öğrendiği ayıbı hemen satıcıya bildirmelidir. Kapasite eksikliğinin gizli ayıp sayılıp sayılmayacağı, makinenin niteliğine ve normal incelemeyle ne zaman anlaşılabileceğine bağlıdır.
TBK m.225, ağır kusurlu satıcının geç bildirim savunmasına dayanmasını engeller. Bu hüküm, satıcılığı meslek edinmiş kişilerin bilmesi gereken ayıpları da kapsar. Bu nedenle şirket, teslim ve bildirim tarihleri yanında satıcının ayıp hakkındaki bilgisini gösteren kayıtları da dosyaya eklemelidir.
Özel Makine İmalatı Ve Üretim Hattında Ayıp Bildirimi
Eser sözleşmesinde iş sahibi, teslimden sonra işlerin olağan akışında imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmeli; bulduğu ayıpları uygun sürede yükleniciye bildirmelidir. Sonradan ortaya çıkan ayıplarda ise TBK m.477 gereğince gecikmeksizin bildirim gerekir.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 28.03.2023, E.2023/1172, K.2023/1239 sayılı kararında, düşük kapasiteli olduğu ileri sürülen beton santralini eser sözleşmesi hükümleriyle değerlendirdi. İlk derece mahkemesi bedel indirimi ve kazanç kaybına hükmetmişti. Ancak şirket, eksik üretimi bilmesine rağmen yaklaşık iki yıl sonra ayıp ihbarı yapmıştı. Bölge adliye mahkemesi davayı reddetti; Yargıtay da geç bildirim nedeniyle eserin mevcut hâliyle kabul edilmiş sayılmasını esas alarak bu kararı onadı.[4]
İhtar Ve Servis Yazışmalarında Hangi Bilgiler Bulunmalı?
Şirket bildirimde makinenin modelini ve seri numarasını, teslim ve devreye alma tarihlerini yazmalı. Ayrıca vaat edilen kapasiteyi, gözlediği eksikliği ve sorunu ne zaman öğrendiğini açıklamalı. Ayrıca üretim çizelgesi, test sonucu veya servis formu gibi kayıtlar bildirimi destekler. Arızanın teknik sebebi henüz belli olmasa da bildirimde gözlediğiniz sorunu yazın. Örneğin hangi ürünle test yaptığınızı, kaç dakikada ne kadar uygun üretim elde ettiğinizi belirtin.
Ayıp bildirimiyle sözleşmeden dönme veya temerrüt ihtarı farklı işlemlerdir. TTK m.18/3, tacirler arasındaki temerrüt, fesih ve dönme bildirimleri için noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı KEP yollarını düzenler. Bu nedenle noter ya da uygun KEP kullanımı, bildirimin içeriğini ve ulaşma tarihini ispatlamayı kolaylaştırır.
Ayrıca servis formu ve e-posta, bildirimin içeriğini ve zamanını gösterebilir. Bunun için kime gönderildiği, hangi sorunu anlattığı ve makineyle bağlantısı anlaşılmalıdır. “Servis ilgileniyor” düşüncesiyle yazılı kayıt tutmamak, sonraki uyuşmazlıkta bildirimin ispatını zorlaştırır.
Ayıplı Makine İçin Hangi Haklar Kullanılabilir?
Alıcı önce hangi çözümü istediğini belirlemeli. Makineyi iade ederek bedelini geri almakla, makineyi tutup bedel indirimi istemek farklı tercihlerdir. Alıcı aynı zarar için iki kez ödeme alamaz. Ancak bedel iadesi veya indirim talebinin yanında, ayrıca oluşan üretim zararı için tazminat isteme hakkı da vardır.
Ayıplı Makinenin İadesi Ve Satış Bedelinin Geri Alınması
Satışta TBK m.227, makineyi geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme hakkını düzenler. Ancak durum sözleşmeden dönmeyi haklı göstermiyorsa hâkimin onarım veya bedel indirimine karar verme yetkisi vardır. Eser sözleşmesinde dönme için ayıbın, iş sahibinin kullanamayacağı veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacağı ağırlıkta olması gerekir. Eser iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmışsa ve sökülmesi aşırı zarar doğuracaksa TBK m.475, sözleşmeden dönmeye izin vermez.
TBK m.229 gereğince satıştan dönen alıcı, makineyi elde ettiği yararlarla birlikte geri vermekle yükümlüdür. Ayrıca alıcının ödediği satış bedelini faiziyle geri isteme, maddede belirtilen giderlerini ve zararlarını talep etme hakkı vardır. Bu nedenle alıcı, bedel iadesi talebinde makineyi satıcıya geri vermeye hazır olduğunu da açıklamalıdır.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 19.11.2025, E.2025/871, K.2025/6866 sayılı kararına konu tekstil baskı makinesinde mahkeme; kapasite düşüklüğü, sık temizlik ihtiyacı ve fazla sarfiyatı inceledi. Gizli imalat ayıbı tespiti üzerine satış bedelinin iadesi ve maddi tazminata hükmetti. Yargıtay, makinenin satıcıya geri verilmesini de hükme ekleyerek kararı düzelterek onadı. Buna karşılık Yargıtay, sözleşmeye taraf olmayıp yalnız kurulum ve servis hizmeti sunan şirket hakkındaki ret kararını da korudu.[5]
Ayıplı Makinede Bedel İndirimi Nasıl Hesaplanır?
Makine işletmenin ihtiyacını kısmen karşılıyorsa alıcının, makineyi elinde tutup ayıp oranında bedel indirimi isteme hakkı vardır. Hem satış hem eser sözleşmesi hükümleri bu hakkı tanır. İndirim hesabı için bilirkişi, ayıbın makinenin değerini ne kadar düşürdüğünü teknik ve ekonomik açıdan inceler.
Saatlik üretimin yüzde 30 düşük olması, satış bedelinden de doğrudan yüzde 30 indirileceği anlamına gelmez. Bilirkişi, kapasite kaybının yanında makinenin hangi işlerde kullanılabildiğini, sorunun giderilip giderilemeyeceğini ve ayıbın makinenin değerini ne kadar düşürdüğünü de incelemelidir.
Ücretsiz Onarım Ve Ayıpsız Makineyle Değişim
Satışta alıcının, aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım; imkân varsa ayıpsız benzeriyle değişim isteme hakkı vardır. TBK m.227’ye göre satıcı, ayıpsız benzerini hemen teslim edip alıcının zararının tamamını giderirse alıcının diğer seçimlik haklarını kullanmasını önleyebilir. Eser sözleşmesinde de ücretsiz onarım hakkı vardır. Buna karşılık kanun, ayıpsız benzeriyle değişimi satıştaki gibi ayrı bir seçimlik hak olarak düzenlemez.
Taraflar onarımda anlaşırsa değişecek parçaları, yazılım müdahalesini, bitiş tarihini ve yeni kapasite testinin koşullarını yazılı hâle getirmeli. Taraflar yalnız “arıza giderildi” yazmak yerine testin süresini, uygun ürün adedini ve fire sonucunu da tutanağa eklemelidir.
Makine Nedeniyle Üretim Kaybı Ve Kâr Kaybı Tazminatı Nasıl İstenir?
Kapasite eksikliği nedeniyle şirketin siparişleri karşılayamaması, fason üretime yönelmesi veya daha fazla malzeme tüketmesi ayrıca zarara yol açabilir. TBK m.227 ve m.475 genel hükümlere göre tazminat hakkını saklı tutar. TBK m.112, borç gereği gibi yerine getirilmediğinde borçlunun kusursuzluğunu ispat etmedikçe doğan zararı giderme yükümlülüğünü düzenler.
Makineden kaynaklanan üretim kaybı için tazminat isteyen şirket, hangi zararın bu sorundan doğduğunu göstermelidir. Kaybedilen ciro ile yoksun kalınan kâr aynı tutar değildir. Bilirkişi, üretim durduğu için şirketin yapmadığı giderleri de hesaba katmalıdır. Bunun için siparişleri, önceki üretim verilerini, fiilî çalışma süresini, satış fiyatlarını ve maliyet kayıtlarını birlikte inceler.
- Fazladan üretim giderleri: Ayıpla bağlantılı fazla boya, enerji, hammadde veya işçilik giderleri.
- Fason üretim ve geçici makine giderleri: Siparişi tamamlamak için yapılan, gerekli ve makul ek harcamalar.
- Fire ve yeniden işleme: Miktarı ve maliyeti üretim veya kalite kayıtlarıyla gösterilebilen kayıplar.
- Yoksun kalınan kâr: Kapasite sorunu yaşanmasa elde edilecek kazanç ile gerçekleşen durum arasındaki fark.
Aynı kaybı hem tam kâr kaybı hem de siparişi karşılayan fason üretim maliyeti olarak iki kez hesaplamak doğru olmaz. Şirketin aldığı önlemler ve bu önlemlerin üretime etkisi hesapta yer almalıdır. Ayrıca hâkim, TBK m.114/2 ve m.50–52 uyarınca şirketin zararın artmasında payı olup olmadığını inceler. Bununla birlikte zarar miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve şirketin aldığı önlemleri dikkate alarak tutarı belirleyebilir. Şirket bu hesap için elindeki üretim ve maliyet kayıtlarını sunmalıdır.
Eksik Ünite Nedeniyle Çalışmayan Makinede Kazanç Kaybı
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 22.04.2025, E.2024/1461, K.2025/1637 sayılı kararında, vakum ünitesi ve silo uyuşmazlığı nedeniyle çalışmayan EPS enjeksiyon makinesini ele aldı. Mahkeme, yüklenicinin gerekli ünite olmadan makinenin çalışmayacağını zamanında bildirmediğini tespit etti. İş sahibinin zararın artmasına kendi kusuruyla yol açmadığını da kabul ederek kazanç kaybı talebini kısmen haklı buldu. Yargıtay, bilirkişi incelemesini ve önceki bozma kararına uygun yargılamayı yeterli bularak hükmü onadı. Mahkeme, 2009–2011 tarihli bu sözleşmeler için dönemin 818 sayılı Borçlar Kanunu’nu esas aldı.[6]
Ayıplı Makinede Delil Tespiti Ve Bilirkişi İncelemesi Nasıl Yapılır?
Makineyi sökmek, kontrol yazılımını değiştirmek veya parçaları yenilemek, kapasite sorununun kaynağını sonradan incelemeyi güçleştirebilir. Bu nedenle şirket, delil kaybolacaksa veya ileride ispat önemli ölçüde zorlaşacaksa HMK m.400 uyarınca mahkemeden delil tespiti isteyebilir.
Bunun için henüz dava açmamış şirket, esas davaya bakacak mahkemeye veya makinenin bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesine başvurabilir. Ancak dava açtıktan sonra delil tespitini davayı gören mahkemeden istemelidir. Ayrıca HMK m.401–403; başvuru, karşı tarafa bildirim ve acele hâllerdeki tespit usulünü düzenler.
Tespit dilekçesinde yalnız “makine ayıplı mı?” sorusu yer almamalı. Şirket; kapasite taahhüdünü, test koşullarını, duruşların nedenini ve altyapının yeterliliğini kapsayan sorular hazırlamalı. Ayrıca uzmanın ayıbı gidermek için hangi işlemlerin gerektiğini ve bunların maliyetini incelemesini istemeli. Bunun için incelemenin kapsamına göre makine, otomasyon ve mali hesap uzmanlarına ihtiyaç vardır.
Delil tespiti ayıp bildiriminin yerine geçmez. Şirket hem sorunu zamanında bildirmeli hem de değişmeden önce mevcut durumu kayıt altına almalıdır. Acil onarım gerekiyorsa şirket, müdahale öncesi verileri, değişen parçaları, servis açıklamasını ve müdahale sonrası ölçümleri birlikte saklamalıdır.
Bu nedenle bilirkişi raporu test koşullarını açıklamıyor veya üretim kayıtlarıyla çelişiyorsa itirazda bu eksiklikleri açıkça gösterin. HMK m.281 uyarınca taraflar, raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksiklerin tamamlanmasını, belirsizliğin açıklanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir. Kanundaki şartlarla ek süre talebi de mümkündür.
Fabrika Kapasitesi, Otomasyon Hatası Ve Ayıp Giderim Bedeli
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 16.10.2023, E.2023/2557, K.2023/3295 sayılı kararında anahtar teslim fabrika kurulumunu inceledi. Teknik heyet, fabrikanın söz verilen kapasiteye ulaşamadığını tespit etti. Ayrıca paketleme, malzemenin gereken miktarda verilmesi ve üretimi yöneten otomasyon sistemindeki sorunları raporladı. Yargıtay, iş sahibinin ayıp giderim bedeli ve zararlarına ilişkin hükmü onadı. İş sahibi makineleri geri verip sözleşmeden dönmeyi değil, eksikleri giderme bedelini ve zararını istiyordu. Daire bu nedenle ödemenin makinelerin iadesine bağlanmaması gerektiğini açıkladı. Yüklenicinin ayrı alacak davasındaki hükmü ise icra inkâr tazminatı yönünden düzelterek onadı. Eski Borçlar Kanunu dönemindeki bu sözleşmeyi farklı alanlardan mühendisler inceledi. Heyet, tesisteki sorunları önceki keşiflerde tutulan kayıtlarla da karşılaştırdı.[7]
Ayıplı Makine Davasında Garanti Ve Zamanaşımı Süreleri
Garanti belgesindeki süre ile kanuni ayıp sorumluluğunun zamanaşımı aynı kavram değildir. Bu nedenle şirket, süre hesabı için teslim tarihini, sözleşmenin türünü ve garanti taahhüdünü kontrol etmelidir. Ayrıca satıcı veya yüklenicinin ağır kusuru bulunup bulunmadığını araştırmalıdır.
| Sözleşme Ve Durum | Temel Zamanaşımı Kuralı |
|---|---|
| Taşınır makine satışı — TBK m.231 | Satıcı daha uzun süre üstlenmemişse, makinenin alıcıya devrinden itibaren iki yıl. Ayıp daha sonra ortaya çıksa da başlangıç kuralı değişmez. |
| Satışta ağır kusur — TBK m.231/2 | Satıcı, makineyi ayıplı devretmekte ağır kusurluysa iki yıllık zamanaşımından yararlanamaz. |
| Taşınmaz yapı dışındaki ayıplı eser — TBK m.478 | Teslimden itibaren iki yıl. |
| Taşınmaz yapı niteliğindeki ayıplı eser — TBK m.478 | Teslimden itibaren beş yıl. Fabrikaya kurulan her makine sırf bu nedenle taşınmaz yapı sayılmaz. |
| Eserde yüklenicinin ağır kusuru — TBK m.478 | Eserin niteliğine bakılmaksızın teslimden itibaren yirmi yıl. |
Eser sözleşmesindeki ağır kusura bağlı yirmi yıllık süreyi, her makine satışına uygulanacak genel bir süre gibi kullanmamak gerekir. Şirket, ayıp bildirimini de dava zamanaşımından ayrı kontrol etmelidir. Bunun için sözleşme ve teslim tarihlerini belirlemeli; eski sözleşmelerde o dönemdeki kanunu ve geçiş hükümlerini esas almalıdır.
Ayrıca sözleşmenin satıcı sorumluluğunu sınırlayan maddelerini kontrol edin. TBK m.221 uyarınca satıcı, makineyi ayıplı devretmekte ağır kusurluysa ayıp sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan anlaşma kesin hükümsüzdür. TBK m.222’ye göre satıcı, alıcının sözleşme kurulurken bildiği ayıplardan sorumlu değildir. Alıcının yeterli incelemeyle görebileceği ayıplarda satıcı, böyle bir ayıbın bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumlu olur. Bu nedenle bilinen eksiklikleri ve satıcının verdiği güvenceleri sözleşme ve yazışmalardan kontrol etmek gerekir.
Ayıplı Makineden Satıcı, İmalatçı Ve Servis Nasıl Sorumlu Olur?
Önce kapasiteyi kimin taahhüt ettiğini ve hangi şirketin hangi işi üstlendiğini belirleyin. Satıştan doğan ayıp talebi satıcıya; özel imalattan doğan talep yükleniciye yönelir. İmalatçı, ithalatçı, distribütör ve servis sıfatları tek başına bütün şirketleri aynı sözleşmeden sorumlu yapmaz.
Ayrı kurulum veya bakım sözleşmesinde hizmetin hatalı yürütülmesi de zarara neden olabilir. Örneğin servis yanlış parça takmış veya montaj firması bağlantıyı hatalı yapmışsa teknik heyet, bu işlemin arızaya ve zarara etkisini araştırır. Satış faturası, sipariş, garanti taahhüdü ve servis sözleşmesini aynı dosyada incelemek, yanlış şirkete talep yöneltme riskini azaltır.
Leasing yoluyla edinilen makinelerde ise malın sahibi, kullanıcı, satıcı ve finansal kiralama şirketi farklı kişiler olabilir. Bu nedenle kullanıcı, hangi hakları kullanacağını ve buna ilişkin yetkisini finansal kiralama ve satış belgelerinden kontrol etmelidir.
Satıcı, düşük üretimin hammadde veya tesis altyapısından kaynaklandığını ileri sürebilir. Özel imalatta TBK m.472/3, iş sahibinin sağladığı malzeme veya yerle ilgili sorunları ve işi tehlikeye düşüren durumları yüklenicinin hemen bildirmesini öngörür. TBK m.476 ise ayıbın iş sahibine yüklenebildiği durumları düzenler. Dolayısıyla teknik heyet, altyapıyı kimin sağlayacağını ve yüklenicinin hangi uyarıları yaptığını da araştırmalıdır.
Kapasite Taahhüdü İle Montaj Giderlerinin Ayrı İncelenmesi
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 53. Hukuk Dairesi, 18.01.2023, E.2022/728, K.2023/49 sayılı kararında, İstanbul Anadolu 7. Asliye Ticaret Mahkemesinde görülen beton santrali uyuşmazlığını değerlendirdi. Daire, teslim edilen ekipmanın sözleşme ve teklif mektubuna uygunluğunu esas aldı; ileri sürülen verim kaybını ve buna bağlı zararı ispatlanmış bulmadı. Buna karşılık montaj, tüm iş için kararlaştırılan toplam bedele dâhildi ve iş sahibi bu işi başka firmalara yaptırmıştı. Daire, bu işin sözleşme bedelindeki karşılığının hesaplanması gerektiğine karar verdi. Bu inceleme yapılmadığı için ilk derece kararını kaldırıp dosyayı geri gönderdi. Böylece Daire, kapasite kaybı talebini ve yüklenicinin yapmadığı montaj işinin bedelini ayrı ayrı inceledi.[8]
Ayıplı Makine İçin Arabuluculuk Ve Ticari Dava Süreci Nasıl İlerler?
Şirket önce sözleşmeyi ve süreleri kontrol etmeli; ayıp bildirimini yapıp delillerini korumalı. Ardından makinenin onarımını mı, bedel indirimini mi, iadesini mi istediğini belirlemeli ve ek zararlarını belgelemeli. Görüşmeler sonuçsuz kalırsa şirket, zorunlu arabuluculuk gibi başvuru şartlarını tamamlayıp dava açabilir.
TTK m.5/A kapsamındaki, konusu bir miktar para olan ticari alacak ve tazminat davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvuru zorunludur. Ayrıca madde, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarını da kapsar. Bu nedenle bedel iadesi, indirim tutarının ödenmesi veya üretim zararının karşılanması için ticari dava açacak şirket, talebi bu kapsama giriyorsa önce arabuluculuğa başvurmalıdır.
6325 sayılı Kanun m.18/A uyarınca taraflar anlaşamazsa davacı, son tutanağı dava dilekçesine eklemelidir. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. Bu düzenleme, daha önce yapılması gereken ayıp bildiriminin yerini tutmaz.[9]
Dava dilekçesinde sözleşme ilişkisi, kapasite taahhüdü, ayıp, bildirim tarihleri ve her zarar kalemi ayrı açıklanmalıdır. Mahkeme, makinedeki sorunu teknik incelemeyle, istenen tazminatı ise üretim ve maliyet kayıtlarıyla değerlendirir. Ödeme, onarım veya iade konusunda anlaşma yapılacaksa makinenin teslimi, test koşulları, ödeme takvimi ve diğer taleplerin durumu açıkça yazılmalıdır.
Taraflar geçerli bir tahkim sözleşmesi yapmışsa şirket, başvurusunu bu sözleşmeye göre hazırlamalıdır. 6325 sayılı Kanun m.18/A/18, tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde dava şartı arabuluculuk hükümlerinin uygulanmayacağını düzenler. Makine alım uyuşmazlığındaki bu sözleşmesel tahkim, sigortacıyla yaşanan uyuşmazlıklar için öngörülen Sigorta Tahkim Komisyonu yoluyla aynı şey değildir.
Ayıplı Makine Davasında Görevli Ve Yetkili Mahkeme Hangisidir?
Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili makine satışı veya imalat uyuşmazlıkları, TTK m.4 kapsamında ticari dava niteliği taşıyabilir. Ticari davada görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Ayrı asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerde ticari davaya asliye hukuk mahkemesi bakar. Ticari dava niteliği taşımayan ve başka özel görev kuralı bulunmayan sözleşme uyuşmazlıklarında HMK m.2’deki asliye hukuk mahkemesi kuralı uygulanır.
HMK m.6 uyarınca genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Ayrıca davacı, HMK m.10 gereğince sözleşmenin ifa yeri mahkemesinde de dava açabilir. Tacirler arasındaki geçerli yazılı yetki sözleşmesini ise mahkeme HMK m.17–18 kapsamında dikkate alır. Makinenin fabrikada bulunması, tek başına esas davanın da orada açılmasını sağlamaz; delil tespiti için ayrı yetki kuralı vardır.
Aşağıdaki bilgiler, yetkili mahkeme belirlendikten sonra ilgili adliyenin iletişim ve birim bilgilerine ulaşmayı kolaylaştırır. Dava açılacak yeri yalnızca en yakın adliyeye göre seçmek doğru olmaz.
İstanbul Anadolu Adliyesi
Anadolu Adalet Sarayı, Esentepe Mahallesi E-5 Güney Yan Yol Caddesi No:39 Kartal/İstanbul adresindedir. Santral: 0216 303 33 33. İlgili mahkeme ve birim bilgilerine adliyenin iletişim ve ulaşım rehberinden ulaşabilirsiniz.[10]
Gebze Adliyesi
Gebze Adliyesinin iletişim sayfasında adres Mevlana Mahallesi Soma Maden Şehitleri Caddesi No:8 Gebze/Kocaeli olarak yer alır. Ayrıca sayfadaki telefon rehberinden ilgili mahkeme veya birimin numarasını bulabilirsiniz.[11]
Kocaeli Asliye Ticaret Mahkemeleri
Kocaeli Adliyesi, asliye ticaret mahkemelerinin Ek Hizmet Binası 1’de hizmet verdiğini belirtir. Bu bina Kadıköy Mahallesi Bağdat Caddesi No:59 Kat:1 İzmit/Kocaeli adresindedir. Binanın telefonları arasında 0262 323 15 01 bulunur.[12]
Bursa Asliye Ticaret Mahkemeleri
Bursa Adliyesinin iletişim rehberi, asliye ticaret mahkemelerini hukuk mahkemelerinin bulunduğu ek hizmet binasında listeler. Rehberde adres Altınova Mahallesi 11 Eylül Bulvarı No:9 Osmangazi/Bursa; telefonlardan biri 0224 271 56 06 olarak yer alır.[13]
Sakarya Asliye Ticaret Mahkemesi
Sakarya Adliyesinin iletişim sayfası, asliye ticaret mahkemesi ile arabuluculuk bürosunun ek hizmet binasında bulunduğunu belirtir. Ek bina için verilen telefon 0264 250 11 00’dır. Ana bina ve ek bina bilgileri ayrı kontrol edilmelidir.[14]
Sıkça Sorulan Sorular
Makinenin Garanti Süresi Dolduysa Haklar Da Biter Mi?
Garanti süresinin dolması tek başına bütün talepleri sona erdirmez. Bu nedenle şirket, sözleşmenin türünü, teslim tarihini ve bildirimlerini kontrol etmelidir. Süre hesabında satış için TBK m.231’i; ayıplı eser için TBK m.478’i esas alır. Ayrıca daha uzun sorumluluk taahhüdü ve ağır kusur, süre değerlendirmesini etkileyebilir.
Servis Gelirken Üretime Devam Etmek Hak Kaybına Yol Açar Mı?
Üretime devam etmek, tek başına ayıptan doğan haklardan vazgeçmek anlamına gelmez. Bununla birlikte şirket, ayıbı zamanında bildirmeli ve üretime devamın zararı artırıp artırmadığını kontrol etmelidir. Üretim duruşlarını, arızaları ve servis işlemlerini kaydedin; deliller değişecekse mevcut durumu tespit ettirin.
Teslim Tutanağı İmzalandıysa Gizli Ayıp İleri Sürülebilir Mi?
Tutanağın neyi kabul ettiği ve ayıbın normal incelemeyle fark edilip edilemeyeceği belirleyicidir. Makinenin fiziken teslim alındığını gösteren kayıtla kapasite testinin başarıyla tamamlandığını gösteren kabul aynı içeriği taşımaz. Gizli ayıp sonradan öğrenilmişse ilgili satış veya eser hükümlerine göre gecikmeden bildirim yapılmalıdır.
Kapasite Sorunu Varsa Kalan Taksitleri Ödemeyebilir Miyim?
Kapasite şikâyeti, kalan bütün ödemeleri kendiliğinden durdurmaz. Karar vermeden önce satıcının hangi borcunu yerine getirmediğini, ayıbın ağırlığını ve sözleşmenin ödeme şartlarını incelemek gerekir. Makine bedeli için çek veya senet verilmişse ya da leasing kullanılmışsa, bunlardan doğan ödeme yükümlülükleri de ayrıca kontrol edilmelidir.
Mahkemeye Gitmeden Önce Özel Uzman Raporu Alınabilir Mi?
Evet. Böyle bir inceleme, ölçüm koşullarını ve sorunun kaynağını belirlemeye yardımcı olur. Ancak özel rapor, bildirimi geciktirmek için gerekçe oluşturmaz. Ayrıca şirket, onarım veya söküm sırasında deliller değişecekse mahkemeden delil tespiti isteyebilir.
Şirketin İlk Aşamada Hazırlaması Gereken Belgeler
Dosyayı teknik ekip, üretim sorumlusu ve muhasebe birlikte hazırlarsa kapasite eksikliği ile parasal sonuçları aynı kayıtlar üzerinden takip etmek kolaylaşır. Aşağıdaki liste, başvurudan önce hangi belgenin hangi soruyu cevaplayacağını gösterir.
| Belge Veya Kayıt | Cevapladığı Soru |
|---|---|
| Sözleşme, teklif, teknik şartname ve sipariş onayı | Hangi kapasite, ürün ve çalışma koşulları taahhüt edildi? |
| Fatura, teslim, devreye alma ve kabul tutanakları | Kim hangi edimi üstlendi; teslim ve kabul ne zaman gerçekleşti? |
| İhtar, KEP, e-posta ve servis formları | Şirket sorunu ne zaman öğrendi, kime ve ne zaman bildirdi? |
| Vardiya çizelgesi, sayaç ve otomasyon kayıtları | Makine ne kadar çalıştı; duruş ve kapasite kaybı nereden kaynaklandı? |
| Hammadde, altyapı ve kalite kontrol verileri | Kararlaştırılan test ve kullanım koşulları sağlandı mı? |
| Sipariş, satış ve maliyet belgeleri | Hangi iş aksadı; ek gider ve kâr kaybı ne kadar? |
| Onarım öncesi-sonrası kayıtlar ve değişen parçalar | Müdahale neyi değiştirdi; sorun giderildi mi? |
Makinede üretim sorununun yanında sigorta kapsamında bir hasar da varsa şirket, poliçesini ve hasar dosyasını ayrıca incelemelidir. Başvuru ve kapsam ayrıntıları için makine kırılması sigortasında tazminat ve dava sürecine bakabilirsiniz. Makinenin güvenlik ve uygunluk belgelerini kontrol eden işletmeler, Makine Emniyeti Yönetmeliği’nin yürürlük takvimini de inceleyebilir. Ayrıca satıcının sözleşmede verdiği kapasite taahhüdünü kontrol etmelidir.
Kaynakça
1. 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu, m.50–52, 97, 112, 114, 219, 221–223, 225, 227, 229, 231, 470–478 ↩
2. 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu, m.4, 5, 5/A, 18/3 Ve 23/1-c ↩
3. 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.2, 6, 10, 17–18, 190, 199, 266, 281 Ve 400–403 ↩
4. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 28.03.2023, E.2023/1172, K.2023/1239 ↩
5. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 19.11.2025, E.2025/871, K.2025/6866 ↩
6. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 22.04.2025, E.2024/1461, K.2025/1637 ↩
7. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 16.10.2023, E.2023/2557, K.2023/3295 ↩
8. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 53. Hukuk Dairesi, 18.01.2023, E.2022/728, K.2023/49 ↩
9. 6325 Sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, m.18/A ↩
10. İstanbul Anadolu Adalet Sarayı, İletişim Ve Ulaşım Bilgileri ↩
11. Gebze Adliyesi, İletişim ↩
12. Kocaeli Adliyesi, Ek Hizmet Binası 1 İletişim ↩
13. Bursa Adliyesi, İletişim ↩
14. Sakarya Adliyesi, İletişim ↩
Yasal Uyarı
Bu makale, Köksoy Hukuk & Danışmanlık tarafından genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Web sitemizdeki tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Fırat KÖKSOY‘a aittir. Sitedeki makale ve içerikler, belirli bir kişi veya uyuşmazlık için verilmiş hukuki görüş ya da danışmanlık niteliğinde değildir. Her somut olay kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilmelidir.
